İnsanları tanımaya başladığımız ilk andan itibaren çoğu zaman gördüklerimize inanırız. Bir yüzün güzelliği, bir gülümsemenin sıcaklığı, güzel konuşan bir ses, düzgün kurulmuş cümleler, şık bir kıyafet, kendinden emin bir duruş ya da insanın içine huzur verdiğini düşündüğümüz bir bakış, karşımızdaki insan hakkında zihnimizde hemen bir hikâye oluşturur. Daha onu tanımadan iyi olduğunu düşünürüz. Daha ne yaşadığını, nasıl davrandığını, zor zamanlarda ne yaptığını, kendisinden daha güçsüz bir insana nasıl baktığını, kimse görmüyorken nasıl bir insan olduğunu bilmeden onun hakkında karar veririz. Çünkü insan zihni görünene anlam vermeyi sever. Oysa hayat bize zamanla çok daha acı ama çok daha değerli bir gerçeği öğretir: Güzel görünen her şey güzel değildir ve iyi olan her şey de ilk bakışta güzel görünmeyebilir. Bir insanın yüzü onun karakterinin aynası değildir. Güzel bir yüz kötü bir kalbi saklayabilir; yorgun, sıradan, hatta ilk bakışta itici bulunan bir yüz ise dünyadaki en temiz yüreklerden birini taşıyor olabilir. İnsanları dışarıdan okumaya çalıştığımız sürece onların yalnızca kapağına bakarız. Oysa insan dediğimiz şey, yüzünden çok davranışlarında, sözlerinden çok sessizliğinde, kendisinden güçlü insanlara gösterdiği saygıdan çok kendisinden zayıf gördüklerine gösterdiği merhamette ortaya çıkar.
Güzellik çoğu zaman gözün verdiği bir karardır, iyilik ise karakterin verdiği bir sınavdır. Güzel olmak insanın seçimi olmayabilir; ama iyi olmak çoğu zaman insanın seçimidir. Bir insan güzel doğabilir, fakat güzel bir insan olmak için hayat boyunca emek vermesi gerekir. Çünkü yüz güzelliği zamanın karşısında yavaş yavaş değişir. Saçlar beyazlar, cilt yaşlanır, yüzün çizgileri çoğalır, gençlik gider ve aynadaki insan yıllar içinde başka birine dönüşür. Fakat insanın karakteri, yaşadıklarıyla ve yaptığı seçimlerle şekillenir. Birinin güzelliği aynada görülebilir ama iyiliği ancak hayatın içinde anlaşılır. İnsan bazen çok güzel bir yüzün arkasında büyük bir bencillik, kibir ve acımasızlık bulur. Bazen de kimsenin dönüp ikinci kez bakmadığı bir insanın yanında kendisini dünyanın en değerli insanı gibi hisseder. Çünkü bazı insanların yüzü güzel değildir ama yanında insanın ruhu dinlenir. Bazılarının sesi etkileyici değildir ama söylediği bir cümle insanın yıllarca içinde taşımış olduğu bir yaraya dokunur. Bazılarının görüntüsü sıradandır ama kalbi olağanüstüdür. İşte gerçek güzellik ile görünen güzellik arasındaki mesafe tam da burada başlar.
İnsanları tanımak için yüzlerine değil, başkalarına nasıl davrandıklarına bakmak gerekir. Bir insanın garsona nasıl konuştuğu, kendisine hiçbir fayda sağlamayacak birine nasıl davrandığı, yaşlı bir insanın yanında ne kadar sabırlı olduğu, çocukların karşısında nasıl bir tavır takındığı, hayvanlara karşı merhamet gösterip göstermediği, bir başkasının başarısını kıskanıp kıskanmadığı, kendisinden daha güçlü birinin yanında nasıl değiştiği ve kendisinden daha güçsüz gördüğü birinin karşısında nasıl davrandığı, onun hakkında yüzündeki güzellikten çok daha fazla şey söyler. Çünkü insanın gerçek karakteri, kendisine bir şey kazandırmayan insanlara davranışında ortaya çıkar. Menfaat varsa herkes iyi olabilir. İşine geliyorsa herkes nazik olabilir. Karşısındaki insan kendisine güç, para, makam, çevre veya fırsat sağlıyorsa herkes gülümseyebilir. Fakat asıl mesele, hiçbir karşılık beklemeden nasıl davrandığıdır. Hiç kimsenin görmediği yerde ne yaptığıdır. Kimse ona teşekkür etmeyecekse yine iyilik yapıp yapmadığıdır. Çünkü karakter, seyircilerin önünde değil, yalnızken yazılır.
Bazen hayatta en büyük yanılgılarımızı güzel insanlara güvenerek yaşarız. Çünkü güzelliği iyilikle karıştırırız. Gülümseyen bir yüzün kötü niyet taşıyamayacağını düşünürüz. Güzel konuşan bir insanın kötü davranamayacağına inanırız. Zarif giyinen, düzgün konuşan, çevresinde çok insan bulunan, herkes tarafından seviliyor görünen birinin mutlaka iyi biri olduğunu varsayarız. Sonra bir gün o insanın gerçek yüzünü gördüğümüzde yalnızca ona değil, kendi yargımıza da şaşırırız. “Ben bunu nasıl fark edemedim?” diye kendimize sorarız. Aslında çoğu zaman fark etmek istememişizdir. Çünkü insan bazen gerçeği görmekten çok inanmak istediği şeye inanmayı tercih eder. Bir insanı güzel bulduğumuz için onun hakkında güzel düşünceler üretiriz. Onu sevdiğimiz için kusurlarını görmezden geliriz. Bize iyi davrandığı birkaç anı bütün davranışlarının kanıtı sayarız. Oysa insan bir iki güzel hareketten ibaret değildir. İnsan, tekrar eden davranışlarının toplamında kendisini gösterir.
Bir insanın gerçek yüzünü anlamak istiyorsanız onun size nasıl davrandığına bakmak kadar, size ihtiyacı kalmadığında nasıl davrandığına da bakın. Çünkü bazı insanlar ihtiyaçları olduğu sürece çok güzel sever, çok güzel konuşur, çok güzel dostluk kurar. Fakat ihtiyaçları bittiğinde yüzlerindeki gülümseme de, seslerindeki sıcaklık da, söyledikleri güzel sözler de kaybolur. İnsan bazen birinin kendisini sevdiğini sanır; oysa karşısındaki insan onun varlığını değil, ondan elde ettiği faydayı seviyordur. Bu ayrımı anlamak için zamana ihtiyaç vardır. Çünkü insanın gerçek niyetini en iyi ortaya çıkaran şey zamandır. Zaman, makyajı siler, maskeleri düşürür, rol yapanları yorup gerçek hallerine döndürür. Bir insanı birkaç gün içinde tanıyamayabilirsiniz. Fakat yıllar geçtikçe davranışlar birbirini tekrar eder ve karakter görünür hâle gelir. O yüzden bazı insanları anlamak için acele etmemek gerekir. İnsanların söylediklerinden çok, zaman içinde tekrar tekrar yaptıklarına bakmak gerekir.
İyi insanlar ise çoğu zaman kendilerini pazarlama konusunda başarısızdır. Çünkü gerçekten iyi olan herkes kendisini iyi göstermeye çalışmaz. Bazıları yaptığı iyiliği anlatmaz. Bazıları yardım ettiği insanın adını bile hatırlamak istemez. Bazıları birinin hayatına dokunur ve bunu kendisine bir başarı olarak yazmaz. Bazı insanlar vardır, bir başkasının yükünü sessizce omuzlar ama kimse bilmez. Bir başkasının gözyaşını kimse görmeden siler. Bir insanın hayatındaki en zor gününde yanında olur ama ertesi gün bunu başkalarına anlatmaz. Çünkü iyilik onlar için bir gösteri değil, karakterlerinin doğal bir parçasıdır. Belki de bu yüzden gerçek iyiliğin reklamı olmaz. İyilik kendisini bağırarak duyurmaz. İyilik çoğu zaman sessizdir. Bir kapıyı açık tutmak kadar küçük, bir insanın umudunu yeniden kurmasına yardım etmek kadar büyük olabilir. Fakat ortak noktası şudur: Gerçek iyilik karşılık beklemez.
Dünyanın en iyi insanlarından bazıları ilk bakışta bize hiç de “iyi insan” izlenimi vermeyebilir. Çünkü iyi olmak her zaman yumuşak konuşmak, herkese gülümsemek, her şeye katlanmak veya herkesi memnun etmek değildir. Bazen iyi bir insan “hayır” diyebilir. Bazen bir yanlışa itiraz edebilir. Bazen sevdiği bir insanı bile yanlış yaptığı için karşısına alabilir. Bazen susmak yerine gerçeği söyleyebilir. Hatta bazen dışarıdan bakıldığında sert, mesafeli ve soğuk görünebilir. Fakat sert görünmek kötü olmak değildir. Bir insanın sınır koyması onun sevgisiz olduğunu göstermez. Her isteğe “evet” dememesi onun kötü olduğunu göstermez. Kendisine yapılan haksızlığı kabul etmemesi onun kibirli olduğunu göstermez. Çünkü iyilik ile insanları memnun etmek aynı şey değildir. Bazı insanlar herkesi memnun eder ama kimseye gerçek bir iyilik yapmaz. Bazıları ise herkesi memnun etmez ama gerektiğinde doğru olanı yapar.
İşte burada “iyi insan” kavramını da yeniden düşünmek gerekir. İyi insan, hiç hata yapmayan insan değildir. Çünkü hatasız insan yoktur. İyi insan, hata yaptığında bunu kabul edebilen, verdiği zararı gördüğünde özür dileyebilen, kendisini haklı çıkarmak yerine karşısındaki insanın acısını anlayabilen insandır. Çünkü karakter, hiç düşmemekle değil, düştüğünde ne yaptığınla ilgilidir. Bir insan hata yapabilir, öfkelenebilir, yanlış karar verebilir, kırabilir. Fakat bütün bunlardan sonra kendisine dönüp “Ben nerede yanlış yaptım?” diyebiliyorsa orada hâlâ büyüyebilecek bir insan vardır. Asıl tehlikeli olan hata yapmak değil, yaptığı her hataya bir mazeret bulmaktır. Çünkü insan kendisini sürekli haklı çıkardıkça karakterinin eksiklerini göremez. Kendisini kusursuz sanan insanın gelişmesi de zordur.
Bazen de tam tersine, güzel olmayan bir hayatın içinde çok güzel insanlar çıkar karşımıza. Hayat onları yormuştur ama onlar başkalarını yormamayı seçmiştir. Çok kırılmışlardır ama başkalarını kırmamaya çalışırlar. Çok yalnız kalmışlardır ama yalnız bırakmamayı öğrenmişlerdir. Kendilerine yapılmayan iyiliği başkasına yaparlar. Çünkü bazı insanlar yaşadıkları acıların kendilerini kötüleştirmesine izin vermez. Onlar bilirler ki insanın başına gelenler, insanın kim olduğunu tek başına belirlemez; başına gelenlere verdiği cevap belirler. Belki de gerçek güzellik tam burada başlar. Dünyanın bütün çirkinliklerini görmüş olmasına rağmen kalbinde hâlâ iyilik taşıyabilmek, insanın ulaşabileceği en zor güzelliklerden biridir.
İnsanların dış görünüşlerine fazla anlam yüklemek bizi yalnızca başkaları konusunda değil, kendimiz konusunda da yanıltır. Çünkü toplum bize sürekli güzel olmanın değerli olduğunu, genç görünmenin önemli olduğunu, kusursuz görünmenin kabul görmekle ilişkili olduğunu anlatır. Aynalar büyürken insanın iç dünyası küçülebilir. İnsan kendisini dışarıdan nasıl göründüğüyle ölçmeye başladığında, içeride kim olduğunu unutabilir. Oysa yıllar geçtikçe hepimizin yüzü değişecek. En güzel yüz bile zamanın karşısında yaşlanacak. En dikkat çekici beden bile bir gün yorulacak. Fakat bir insanın bıraktığı iz, aynadaki görüntüsünden çok daha uzun yaşayabilir. İnsanların seni nasıl hatırlayacağı, ne kadar güzel olduğundan çok onların hayatına nasıl dokunduğunla ilgilidir. Bir gün yüzünü hatırlamayabilirler ama yanında kendilerini nasıl hissettiklerini unutmayabilirler. Bir insanın yüzü hafızadan silinebilir; fakat bir insanın verdiği güven, gösterdiği merhamet ve bıraktığı huzur yıllarca yaşayabilir.
Belki de bu yüzden bir insanın güzelliğini değerlendirirken sadece yüzüne değil, kalbinin başkalarına nasıl davrandığına bakmak gerekir. Çünkü bazı insanlar güzeldir ama yanlarında kendinizi küçük hissedersiniz. Bazıları çok etkileyicidir ama yanında sürekli kendinizi kanıtlamak zorunda kalırsınız. Bazıları o kadar güzel konuşur ki sözlerine inanırsınız fakat davranışları söylediklerinin tam tersini gösterir. Bazıları ise fazla konuşmaz. Size büyük vaatlerde bulunmaz. Kendisini olduğundan farklı göstermeye çalışmaz. Ama zor gününüzde aradığınızda telefonu açar. Düşerseniz elinizden tutar. Başınıza kötü bir şey geldiğinde “Ben demiştim” demek yerine yanınızda durur. İşte insanı güzelleştiren şey budur. Çünkü insanın gerçek güzelliği, başkasının hayatına bıraktığı duygudur.
Bir insanın yanında kendiniz olabiliyorsanız, sürekli rol yapmak zorunda hissetmiyorsanız, hata yaptığınızda terk edilmeyeceğinizi biliyorsanız, başarılarınız kıskanılmıyorsa, üzüldüğünüzde küçümsenmiyorsanız, sevinciniz paylaşılabiliyorsa, orada yalnızca bir insan değil, güvenli bir alan bulmuşsunuz demektir. Böyle insanların yüzleri size dünyanın en güzel yüzleri gibi gelmeye başlayabilir. Çünkü sevgi insanın bakışını değiştirir. Bazen sevdiğimiz bir insanın fiziksel olarak çok güzel olmadığını düşünsek bile onun yüzünde kimsenin görmediği bir güzellik görürüz. Çünkü artık gözümüz yalnızca yüzü değil, o insanın bize hissettirdiklerini de görmektedir. Belki gerçek güzellik de budur: Bir insanın yüzüne baktığında yalnızca yüzünü değil, onunla yaşadığın anlamı görmek.
Fakat bunun tersine, güzel bir yüz zamanla insanın gözünde çirkinleşebilir. Çünkü bir insanın davranışları, onun yüzünün anlamını değiştirebilir. Çok güzel bir yüzün arkasında yalan, ihanet, küçümseme ve bencillik gördüğünüzde artık o güzelliği eskisi gibi göremezsiniz. Çünkü insanı yalnızca gözleriyle değil, yaşadıklarıyla da görür. Bir süre sonra yüzün çizgilerinden çok davranışların çizgileri görünür hâle gelir. Bir insanın size söylediği yalanlar, yüzündeki gülümsemeyi bile anlamsızlaştırabilir. Bir başkasının size gösterdiği sadakat ise sıradan bir yüzü bile hayatınızın en kıymetli yüzlerinden biri hâline getirebilir.
Hayatta en çok dikkat etmemiz gereken insanlardan biri de herkes tarafından iyi görünen ama kimseye gerçek anlamda iyi davranmayan insandır. Çünkü toplumsal imaj ile karakter aynı şey değildir. Bir insanın çevresinde çok fazla insan olması, onun iyi bir insan olduğunu kanıtlamaz. Herkes tarafından tanınmak, herkes tarafından sevilmek veya herkesin yanında güzel görünmek karakter ölçüsü değildir. Bazen bir insanın çevresi kalabalıktır ama hayatında gerçek bir dost yoktur. Çünkü insanları yanında tutmak başka, insanlarla gerçek bağ kurmak başkadır. Gerçek dostluk çıkarın bittiği yerde başlar. Gerçek sevgi, insanın işine yaramadığın zaman da devam eder. Gerçek karakter, seni kaybetmenin ona ne kazandıracağını hesaplamadan sana değer verebilmesidir.
Bu yüzden insanları tanırken biraz yavaşlamak gerekir. Her gülümseyene güvenmemek, her susanı kötü sanmamak, her güzel konuşanı iyi kabul etmemek, her sert konuşanı kötü ilan etmemek gerekir. Çünkü hayat siyah ve beyazdan oluşmaz. İnsanların içinde iyilikle kötülük, merhametle öfke, cesaretle korku, güzellikle kusur aynı anda bulunabilir. Hepimiz biraz çelişkiyiz. Hepimiz zaman zaman iyi, zaman zaman kötü kararlar verebiliriz. Önemli olan hangi tarafımızı beslediğimizdir. Bir insanın bir hatası onun bütün karakteri değildir; fakat aynı davranışı sürekli tekrar ediyorsa artık bunun bir hata değil, bir tercih olabileceğini de görmek gerekir. Çünkü insanın gerçek kimliği tek bir olayda değil, tekrar eden davranışlarında ortaya çıkar.
Belki de hayatın bize öğrettiği en zor derslerden biri şudur: İnsanları görüntülerine göre değil, zaman içindeki davranışlarına göre tanımak gerekir. İlk izlenim bize bir kapı açabilir ama o kapının ardında ne olduğunu yalnızca zaman gösterir. Bir insanın yüzünü görmek saniyeler sürer, karakterini görmek yıllar alabilir. Bu nedenle aceleyle sevdiğimiz insanlar tarafından hayal kırıklığına uğradığımızda kendimize kızmak yerine, insan tanımanın zaman istediğini kabul etmeliyiz. Çünkü bazı insanlar kendilerini oldukları gibi göstermezler. Bazıları kendilerini saklar, bazıları rol yapar, bazıları da gerçekten kim olduklarını kendileri bile bilmez. Zaman ise bütün bu karmaşanın içinden gerçeği yavaş yavaş çıkarır.
Ve belki de insanın kendisine sorması gereken en önemli soru, “Ben güzel miyim?” değil, “Benim yanımda insanlar kendilerini nasıl hissediyor?” sorusudur. Çünkü güzellik başkalarının gözünde oluşur, iyilik ise başkalarının hayatında bıraktığın izde. Bir insan seni gördüğünde kendisini değersiz hissediyorsa ne kadar güzel olduğunun bir anlamı kalmaz. Bir insan senin yanında kendisini güvende hissediyorsa, yüzündeki çizgilerin, saçındaki beyazların, kusurlarının hiçbir önemi yoktur. Çünkü bazı insanlar aynada güzel görünür ama hayatta iz bırakmaz. Bazı insanlar ise aynada kendilerini sıradan bulurlar ama başkalarının hayatında unutulmaz bir yer edinirler.
Sonunda insan şunu anlamaya başlıyor: Güzel olmak başka, güzel bir insan olmak başka şeydir. İyi görünmek başka, iyi olmak başka şeydir. Güzel sözler söylemek başka, güzel davranmak başka şeydir. Herkesin içinde gülümsemek başka, kimse yokken bir insanın gözyaşını silmek bambaşka şeydir. Hayat bize zamanla insanların yüzlerinden çok niyetlerini, sözlerinden çok davranışlarını, vaatlerinden çok sadakatlerini, kalabalıklar içindeki görüntülerinden çok yalnız kaldıklarındaki hâllerini görmeyi öğretir. Bu yüzden bir insanı tanımadan önce yüzüne bakabiliriz ama karar vermeden önce hayatına bakmalıyız. Çünkü yüz zamanla değişir, kıyafet eskir, gençlik geçer, güzellik solabilir; fakat karakter, insanın ardında bıraktığı en uzun izdir. Ve bir gün herkesin yüzünü unutabiliriz ama bize kendimizi değerli hissettiren, zor zamanımızda yanımızda duran, kimsenin bilmediği iyilikleri sessizce yapan insanları unutmayız. Çünkü gerçek güzellik gözün gördüğü değil, kalbin hatırladığıdır. Gerçek iyilik ise alkışlandığında değil, kimse görmediğinde yapılan iyiliktir. İşte bu yüzden güzel insanlara değil, güzel davranan insanlara; güzel sözlere değil, güzel niyetlere; güzel yüzlere değil, güzel kalplere güvenmek gerekir. Çünkü hayatın sonunda insanın yüzü değil, insanlığı hatırlanır. Ahmet Tekin