İnsan kendini özgür zannetmeyi sever. Kendi kararlarını verdiğini, kendi yolunu çizdiğini, kimseye bağlı olmadan yaşadığını düşünmek, insana güçlü bir his verir. Sabah ne giyeceğine kendin karar verirsin, kiminle konuşacağına, neyi seveceğine, neyi reddedeceğine sen hükmedersin. Dışarıdan bakıldığında bu, özgürlüğün en basit tanımı gibi görünür. Ama işin içine biraz daha dikkatle bakıldığında, bu kararların gerçekten ne kadar “senin” olduğu sorusu ortaya çıkar. Çünkü insan çoğu zaman seçim yaptığını sanırken aslında sadece yönlendirilir; sadece farkında olmadan itildiği yere doğru yürür.
Arzular, insanın en güçlü yönlendiricilerinden biridir. İnsanı harekete geçirir, bir şeyler yapmaya iter, hedefler koydurur, hayaller kurdurur. Ama aynı zamanda insanı esir alan da yine onlardır. Çünkü kontrol edilmediğinde arzular, insanın önüne geçen bir güç haline gelir. İnsan o noktada artık arzusuna sahip olan biri değil, arzusu tarafından sürüklenen biri haline dönüşür. Ve bu dönüşüm, çoğu zaman fark edilmeden gerçekleşir.
Bir şeyi istemek doğaldır. Daha iyi bir hayat istemek, daha fazla para kazanmak, daha çok sevilmek, daha çok beğenilmek… bunların hepsi insani duygulardır. Ama bu istekler, insanın kimliğini belirlemeye başladığında, işte o zaman özgürlük yerini bağımlılığa bırakır. Çünkü insan artık ne istediğini değil, neyin kendisinden beklendiğini yaşamaya başlar. Toplumun dayattığı başarı tanımı, çevrenin beklentileri, sosyal medyanın sunduğu hayatlar… hepsi birer arzu üretir. Ve insan, bu arzuların peşinden giderken kendi gerçek isteğini unutabilir.
İşte en büyük yanılgı burada başlar.
İnsan, başkalarının belirlediği arzuların peşinden giderken kendini özgür sanır. Oysa o sadece bir kalıbın içinde hareket ediyordur. Birinin beğenmesi için giyinir, birinin takdir etmesi için çalışır, birilerinin onayını almak için yaşar. Ama tüm bunları yaparken, bunu kendi seçimi zanneder. Çünkü arzular öyle sinsi bir şekilde yön verir ki, insan çoğu zaman o arzunun kendisine ait olup olmadığını sorgulamaz bile.
Gerçek özgürlük, her istediğini yapmak değildir. Gerçek özgürlük, neyi neden istediğini bilmektir.
Çünkü insan her isteğinin peşinden giderse, bir süre sonra o isteklerin esiri olur. Bugün başka bir şey ister, yarın başka bir şey… ve bu döngü hiç bitmez. Sürekli bir arayış, sürekli bir eksiklik hissi… Çünkü arzuların doğası gereği sonu yoktur. Tatmin edildiğinde kısa süreli bir rahatlama sağlar ama ardından yeni bir istek doğurur. Ve insan bu döngü içinde sürekli bir şeylerin peşinden koşarken, aslında hiçbir yere varamaz.
Bu yüzden bazı insanlar, hayatlarının bir noktasında durup düşünmeye başlar. “Ben gerçekten ne istiyorum?” sorusu, basit gibi görünür ama cevabı insanı derinden sarsabilir. Çünkü bu sorunun cevabı çoğu zaman dışarıda değil, insanın içinde saklıdır. Ve o içe bakış, her zaman kolay değildir. Çünkü insan kendine karşı dürüst olmakta zorlanır.
Kendine dürüst olmak, birçok şeyi kabul etmeyi gerektirir. Yanlış seçimleri, gereksiz hırsları, başkalarına göre şekillenen hayatı… Bunları görmek, insanı rahatsız eder. Ama bu rahatsızlık, aynı zamanda bir uyanıştır. Çünkü insan ancak fark ettiğinde değişmeye başlar.
Gerçek özgürlük, işte bu farkındalıkla başlar.
İnsan, arzularının nereden geldiğini anladığında, hangisinin gerçekten kendine ait olduğunu ayırt etmeye başladığında… işte o zaman kontrolü eline alır. Artık her gördüğüne özenmez, her duyduğuna kapılmaz, her isteğin peşinden koşmaz. Seçer. Bilinçli bir şekilde seçer. Ve bu seçimler, onu daha sade ama daha gerçek bir hayata götürür.
Ama bu yol kolay değildir.
Çünkü insan, alıştığı şeyleri bırakmakta zorlanır. Sürekli bir şeylerin peşinden koşmaya alışmış bir zihin, durmayı bilmez. Sürekli bir şeyler isteyen bir iç ses, susmak istemez. Ama insan, o sesi dinlemeyi değil, o sesi anlamayı öğrendiğinde değişim başlar.
Bir süre sonra insan şunu fark eder: Aslında birçok isteği, kendi isteği değildir. Çocukluğundan beri ona öğretilenler, çevresinden gördükleri, toplumun dayattıkları… hepsi birer arzu üretmiştir. Ve o arzular, insanın hayatını şekillendirmiştir.
Ama insan bu gerçeği gördüğünde, artık eski gibi devam edemez.
Çünkü farkındalık, geri dönüşü olmayan bir noktadır.
İnsan bir kez gerçekten uyanırsa, artık kendini kandıramaz. Artık neyin gerçek, neyin sahte olduğunu ayırt eder. Ve bu ayırt ediş, ona bir özgürlük alanı açar. Belki daha az ister, belki daha sade yaşar… ama daha huzurludur. Çünkü artık neyin peşinden gittiğini bilir.
Gerçek özgürlük, az şey istemek değildir. Gerçek özgürlük, doğru şeyleri istemektir.
Ve doğru şeyleri istemek, insanın kendini tanımasıyla mümkündür. Kendini tanımayan bir insan, neyi neden istediğini bilemez. Ve bilmediği için de sürekli bir arayış içinde olur. Ama kendini tanıyan insan, neyin kendine ait olduğunu bilir. Ve bu bilgi, onu dış etkilerden korur.
İnsan, bu noktaya geldiğinde artık yön değiştiren arzuların peşinden sürüklenmez. Kendi yolunu çizer. Belki daha yavaş ilerler, belki daha az görünür… ama daha sağlam adımlar atar. Çünkü artık başkalarının çizdiği yolda değil, kendi yolundadır.
Ve kendi yolunda yürüyen bir insan, her zaman daha özgürdür.
Çünkü o insan, neyin peşinden gittiğini bilir.
Neyi neden yaptığını anlar.
Ve en önemlisi, kendine karşı dürüsttür.
İşte gerçek özgürlük budur.
Göründüğü kadar parlak değildir, gösterişli değildir… ama derindir.
Sessizdir ama güçlüdür.
Ve insanı, en çok da kendine yaklaştırır.
Çünkü insan, ancak kendine yaklaştığında gerçekten özgür olur.
Ve belki de en büyük gerçek şudur:
İnsan, arzularını yönetebildiği kadar özgürdür.
Aksi halde, sadece onların yön verdiği bir hayatı yaşar.
Ve o hayat, dışarıdan ne kadar özgür görünürse görünsün…
İçeride hâlâ bir esarettir.
Ve o esaret, çoğu zaman zincirlerle değil, alışkanlıklarla kurulur. İnsan bir noktadan sonra özgür olmadığını değil, özgürlüğü yanlış tanımladığını fark eder. Çünkü özgürlük, her canının istediğini yapmak değildir; özgürlük, canının neden bir şeyi istediğini anlayabilmektir. Bu farkı kavramayan biri, dışarıdan ne kadar bağımsız görünürse görünsün, içeride sürekli bir yönlendirilme hali yaşar. Bir gün bir şeye bağlanır, ertesi gün ondan sıkılır, sonra yeni bir şeyin peşine düşer… ve bu döngü hiç bitmez. Oysa bu bir hareketlilik değil, bir savrulmadır. İnsan, sürekli değişen arzularının peşinden koşarken aslında bir yere gitmez; sadece kendi etrafında dönüp durur.
Bu döngünün en yorucu tarafı ise insanın bunu geç fark etmesidir. Yıllar boyunca bir şeylerin peşinden koşarsın, ulaştığında kısa süreli bir tatmin yaşarsın ama hemen ardından yeni bir eksiklik hissi başlar. Bu eksiklik seni yeniden harekete geçirir, yeniden bir şeyler istemeye, yeniden bir hedef belirlemeye iter. Ve böylece hayat, bitmeyen bir “sonraki ne?” sorusunun etrafında şekillenmeye başlar. İnsan çoğu zaman bu sorunun cevabını bulmak için daha fazlasını ister; daha fazla başarı, daha fazla ilgi, daha fazla sahiplik… ama ne kadar çoğaltırsa çoğaltsın, o içsel boşluk aynı kalır. Çünkü sorun sahip olunan şeylerin azlığı değil, arzuların kaynağının sorgulanmamasıdır.
İnsan, arzularının kökenine inmeyi reddettiği sürece onların esiri olmaya devam eder. Çünkü her arzu, bir ihtiyaç gibi görünse de aslında çoğu zaman bir yönlendirmedir. Toplumun çizdiği çerçeveler, çevrenin beklentileri, görülme ve onaylanma isteği… bunların hepsi insanın zihninde “istemek” gibi algılanır. Oysa bu isteklerin büyük bir kısmı, insanın özünden değil, dışarıdan beslenir. İnsan bunu fark etmediğinde ise kendi hayatını yaşadığını zannederken aslında başkalarının tanımladığı bir hayatı sürdürür. Bu durum en tehlikeli olanıdır, çünkü görünürde her şey normaldir; insan çalışır, kazanır, ilerler… ama içten içe bir şeylerin eksik olduğu hissi hiçbir zaman kaybolmaz.
Bu noktada insanın kendine sorması gereken soru şudur: “Ben gerçekten neyin peşindeyim?” Bu soru, yüzeyde basit görünse de insanın iç dünyasında büyük bir kapıyı aralar. Çünkü bu sorunun cevabı, çoğu zaman yıllardır kaçılan gerçeklerle doludur. İnsan, bu soruyu samimiyetle sorduğunda, aslında birçok isteğinin kendine ait olmadığını görmeye başlar. O zaman anlar ki, bugüne kadar peşinden koştuğu şeylerin bir kısmı sadece alışkanlık, bir kısmı sadece taklit, bir kısmı da sadece boşluğu doldurma çabasıdır. İşte bu farkındalık, insanın hayatındaki en önemli kırılma noktalarından biridir.
Bu kırılma, insanı iki farklı yola götürür. Ya eski düzenine geri döner ve bu farkındalığı görmezden gelir ya da bu farkındalığın gerektirdiği değişimi kabul eder. İlk yol daha kolaydır, çünkü alışılmış olanı sürdürmek her zaman daha az çaba ister. Ama ikinci yol daha gerçektir, çünkü insanı kendine yaklaştırır. Bu yol, daha az istemeyi değil, daha bilinçli istemeyi gerektirir. İnsan artık her gördüğünü istemez, her sunulana yönelmez, her parlayan şeye kapılmaz. Çünkü bilir ki, her arzu peşinden gidilmeye değer değildir.
Zamanla insan, sadeleşmenin bir kayıp değil, bir kazanç olduğunu fark eder. Daha az şey istemek, daha az şeye sahip olmak anlamına gelmez; daha doğru şeyleri istemek anlamına gelir. Bu da insanın zihnini ve ruhunu gereksiz yüklerden arındırır. Çünkü insanın en büyük yorgunluğu, yaptığı şeylerden değil, sürekli bir şeyler istemekten gelir. Her yeni arzu, beraberinde bir beklenti getirir ve her beklenti, karşılanmadığında bir hayal kırıklığına dönüşür. Bu döngüden çıkabilen insan ise artık daha sakin, daha net ve daha dengeli bir hayat yaşamaya başlar.
Ve belki de en önemli değişim burada gerçekleşir: İnsan artık dışarıya göre değil, kendine göre yaşamaya başlar. Başkalarının ne düşündüğünden çok, kendisinin ne hissettiğine odaklanır. Başkalarının onayını almak için değil, kendi iç huzurunu korumak için karar verir. Bu, dışarıdan bakıldığında sıradan bir değişim gibi görünebilir ama aslında insanın bütün yaşam biçimini etkileyen bir dönüşümdür. Çünkü insan, kendine yaklaştıkça özgürleşir.
Gerçek özgürlük, sınırların tamamen ortadan kalkması değildir; gerçek özgürlük, hangi sınırların gerçekten gerekli olduğunu anlayabilmektir. İnsan, her şeyi yapabildiğinde değil, neyi yapmaması gerektiğini bildiğinde olgunlaşır. Bu olgunluk, arzuların tamamen yok olmasıyla değil, onların kontrol altına alınmasıyla oluşur. Çünkü arzular, yok edilmesi gereken şeyler değil, yönetilmesi gereken güçlerdir. Onları bastırmak değil, anlamak gerekir. Ve insan, arzularını anladığında, artık onların yönlendirdiği biri değil, onları yönlendiren biri haline gelir.
İşte bu noktada hayatın ritmi değişir. Acele azalır, telaş yerini dinginliğe bırakır, sürekli bir şeylere yetişme hissi kaybolur. İnsan artık bir yere varmak için değil, gerçekten yaşamak için yürür. Çünkü anlar ki, asıl mesele varılacak yer değil, o yolda nasıl ilerlediğidir. Ve bu farkındalık, insanı dışarıdan değil, içeriden özgürleştirir.
Sonunda insan şunu anlar: Özgürlük, dış koşullarla ilgili değildir; özgürlük, içsel bir durumdur. Ne kadar seçeneğin olduğu değil, o seçenekler karşısında ne kadar bilinçli olduğundur. Eğer bir insan, arzularını sorgulayabiliyor, onların kaynağını anlayabiliyor ve gerçekten kendine ait olanları seçebiliyorsa, işte o zaman özgürdür. Aksi halde, sadece farklı yönlere savrulan bir hayatın içinde hareket ediyor demektir.
Ve belki de en sade ama en gerçek cümle şudur: İnsan, istediği her şeyi yapabildiğinde değil, neden istediğini bildiğinde özgür olur. Ahmet Tekin