Bir devlet, vatandaşlarının haklarını korumak yerine onları korkutuyor; adaleti sağlamak yerine ayrıcalık dağıtıyor ve hukuku yönetenlerin iradesine göre değiştiriyorsa, ona hâlâ “devlet” ve “güven kaynağı” denebilir mi?
Devlet; sınırları belirli bir ülkede yaşayan insanların düzen içinde yaşamasını sağlayan, kamu düzenini koruyan, yasalar koyan ve bu yasalara uyulmasını güvence altına alan, otorite kullanma gücüne sahip siyasal bir örgüttür. İdeal devlet düzeni ise adalet, özgürlük, eşitlik, mülkiyet hakkı ve güven gibi temel değerleri koruyan bir sistemdir.
Hobbes’a göre devlet, insanların bir araya gelerek oluşturduğu ve uyulması zorunlu kurallarla işleyen bir yapıdır. Devletin görevlerinden biri de vatandaşlarını dış tehditlere karşı korumaktır.
Bu anlayışın etkisiyle bizde “devlet ana” ve “devlet baba” ifadeleri sıkça kullanılır; devlet, zaman zaman eleştiri dışı tutulur. Oysa devlet adına alınan kararların anlaşılabilir, denetlenebilir ve hukuka uygun olması gerekir. Toplumun benimsemediği uygulamaların “devlet aklı” gibi içeriği belirsiz kavramlarla açıklanması, kamu güvenini zedeler.
İnsanlar, hayatlarını özgürce düzenleyebildikleri ve temel haklarını güvence altında hissedebildikleri ölçüde devlete ihtiyaç duyarlar. Tarih, hiçbir düzenin adaletsizlik ve ahlaki yozlaşma üzerine kalıcı biçimde kurulamayacağını göstermektedir. Hukuka, vicdana ve adalete dayanan bir devlet önemlidir.
Osman Aydoğan Paşa, bir makalesinde “Devlet Ana” kavramını ele alırken, uzak hedefler ve siyasi tercihler uğruna idealist evlatlarını yok eden bir devlet anlayışına dikkat çekiyor.
Devletin gücü; düşünürleri, sanatçıları, muhalifleri ve farklı görüşleri bastırmak için değil, herkesin hak ve özgürlüklerini güvence altına almak için kullanılmalıdır. Kendisini destekleyenlere ayrıcalık tanıyıp farklı düşünenlere karşı tarafsızlığını yitiren bir devlet, hukuk devleti ve yargı bağımsızlığı ilkelerini zedeler. Devlet, yönetenlerin özel mülkü değil; intikam değil, adalet kurumudur.
İnsanları kimlikleri, düşünceleri veya ait oldukları çevre üzerinden değerlendiren genelleyici yargılar, toplumsal ayrışmayı ve rövanşı tetikler. Devletin kendi koyduğu yasalara dayanarak yaptığı uygulamalar temel hukuk ilkeleriyle çelişiyorsa, bu durum devletin meşruiyetini zayıflatır. Çünkü hukuk, yalnızca yönetilenleri değil, yönetenleri de bağlamalıdır.
John Locke’un “Halk egemendir, yönetici emanettir.” sözü, yöneticilerin yetkilerini toplum adına ve toplumun yararına kullanmaları gerektiğini ifade eder. Çünkü adalet, siyasi çıkarların veya makam kaygısının konusu hâline getirildiğinde anlamını yitirir.
Haklı ile haksızı ayırt edemeyen veya bunu bilinçli biçimde reddeden bir yargı düzeni, toplum için ciddi bir tehdittir. Nihal Atsız’ın ifade ettiği gibi, insanları kendi devletlerinden uzaklaştıran her haksızlık suçtur. Çünkü adalet zayıfladığında, devlet kurumlarına duyulan güven de zayıflar.
Asıl devlet, hukuk ve adalet devletidir. Benim “devlet anam” ve “devlet babam” olarak gördüğüm devlet de budur.
Adaletin güvence altında olmadığı bir devlete duyulan bağlılık zamanla zayıflar. Bu nedenle asıl beka sorunu yalnızca dış tehditler değil; içeride hukukun, adaletin ve kamu güveninin aşınmasıdır.
Hangi devlete güvenilir?
Hukuka bağlı olan, adaleti gözeten, vatandaşlarını düşünceleri nedeniyle ayrımcılığa uğratmayan ve yönetenleri de hukukla sınırlandıran devlete güvenilir. Çünkü devletin gücü, vatandaşını baskı altına almasından değil, haklarını güvence altına almasından kaynaklanır. Devleti güçlü ve saygın kılan, yönetenlerin sınırsız yetkisi değil; hukukun herkes için eşit uygulanmasıdır.
Adaletin olmadığı yerde güven, güvenin olmadığı yerde meşruiyet, meşruiyetin olmadığı yerde ise devlet düzeni uzun süre ayakta kalamaz.
Bir devletin gerçek bekası; korkuya, itaate veya ayrıcalığa değil, hukuka, adalete ve yurttaşların gönüllü rızasına dayanır.
Asıl devlet, adalet devletidir. Kemal Albayrak