Kuzey Kutbu üzerindeki atmosferin üst katmanlarında sıra dışı bir gelişme yaşanıyor. Kuzey Yarım Küre'nin bazı bölgelerinde soğuk hava dalgasını tetikleyebilen kutup girdabı, bugüne kadar kaydedilen en erken tarihte zayıflayarak dağıldı.
Ancak öte yandan, genellikle küresel sıcaklıkları artıran ve tarihsel olarak güçlü seyreden El Nino şeklinde benzeri görülmemiş bir başka güç daha devrede bulunuyor.
Bu durum hava koşulları üzerinde hakimiyet kurmak için atmosferik bir mücadeleye zemin hazırlıyor ve hangi tarafın galip geleceği henüz netlik kazanmadı.
Kutup girdabı, atmosferin yüksek katmanlarında yer alan ve Kuzey Kutbu'nun dondurucu havasını sıkıca sararak kutup çevresinde hapseden güçlü bir rüzgar kuşağı olarak biliniyor.
Bu yapı her sonbaharda güneşin dünyanın tepesinde batması ve karanlık kutup gecelerinin başlamasıyla oluşuyor.
Dünya yüzeyinin yaklaşık 16 ila 48 kilometre yukarısındaki stratosfer tabakasında yer almasına rağmen kutup girdabı, Kuzey Yarım Küre'nin kış hava modellerini şekillendirmede güçlü bir rol oynayabiliyor.
Son birkaç haftadır kutup girdabı giderek zayıflıyor. Şu anda stratosferdeki hava, kutup girdabı rüzgarlarının tersine döndüğü ve "büyük ani stratosferik ısınma" olarak bilinen bir doğa olayı kapsamında hızla ısınıyor.
Bu olayın gerçekleşmesinin ardından gelen günler ve haftalarda kutup havası Kuzey Yarım Küre'nin güneyine doğru taşarak soğuk hava dalgalarının yaşanma ihtimalini artırabiliyor.
Wisconsin-Madison Üniversitesinden meteorolog Andrea Lopez Lang, "Bu yıl olağanüstü derecede benzersiz" dedi.
Büyük stratosferik ısınma olayları genellikle ocak ve mart ayları arasında meydana gelirken daha önceki en erken olaylar hem 1968 hem de 2025 yıllarında 28 Kasım tarihinde kaydedilmişti.
Bu bozulmanın neden bu kadar erken yaşandığı henüz bilinmiyor. Bazı araştırmaların El Nino'yu daha zayıf bir kutup girdabı ve daha sık görülen büyük bozulmalarla ilişkilendirmesi nedeniyle bu durumda El Nino'nun rol oynamış olabileceği değerlendiriliyor.
St Andrews Üniversitesinden atmosfer bilimci Simon Lee ise henüz bundan emin olmadıklarını söyledi. Kesin olan şu ki olayın benzeri görülmemiş doğası, etkilerinin tam olarak nasıl ve nerede ortaya çıkacağını anlamayı zorlaştırıyor. Lopez Lang, "Mevsimin o kadar erken bir döneminde gerçekleşiyor ki tarihsel verilerimiz şu anda olup bitenleri tam olarak açıklamaya yetmiyor" ifadelerini kullandı.
Kışın ilk yüzü
ABD ve Avrupa'nın bazı bölgeleri, kutup girdabındaki bozulmayla bağlantılı olabilecek ani soğuk hava dalgasıyla bu hafta kışın ilk etkilerini hissedecek. Çarşamba günü Kuzey Amerika ve Avrupa üzerine yayılan kutup havası hafta sonuna kadar etkisini sürdürecek ve çoğu bölgede soğuk hava perşembe veya cuma günü zirveye ulaşacak. Bu durum ABD'nin doğusu ile Kuzeybatı Avrupa'nın büyük bölümünde sezonun ilk yaygın don olaylarının görülmesi anlamına geliyor.
Söz konusu soğukların aşırı düzeyde olması beklenmiyor ancak ABD'nin Doğu Kıyısı ve Birleşik Krallık gibi yerlerde yaşanan olağan dışı sıcak yaz ve sonbahar mevsimlerinin ardından keskin bir geçiş oluşturacak.
ABD'de Mississippi Nehri'nin doğusunda kalan hemen her yerde bahardan bu yana en soğuk hava yaşanacak ve ülkenin doğu yarısının büyük bölümünde sıcaklıklar kasım ortası ortalamalarının yaklaşık 4 ila 8 santigrat (7 ila 14 fahrenhayt) derece altında seyredecek. Benzer olağan dışı soğuklar Kuzey Avrupa'yı da etkileyecek.
Ancak bu soğuk hava dalgası uzun sürmeyecek; gelecek hafta ABD'nin doğusunda ve diğer bölgelerde mevsim normallerinin üzerindeki sıcaklıklar geri dönecek. Massachusetts Teknoloji Enstitüsünden (MIT) iklim bilimci Judah Cohen, bu haftanın yalnızca bir "başlangıç" olabileceğini ve daha etkili olan "ana yemeğin" henüz gelmediğini söyledi.
Cohen, bir bozulmanın etkilerinin alt katmanlara inmesinin genellikle birkaç hafta sürdüğünü belirterek kasım sonu veya aralık başında hem Kuzey Amerika'nın doğusunda hem de Kuzey Avrupa'da daha soğuk hava koşullarının görülme riskinin arttığını ifade etti.
El Nino faktörü
Kutup girdabı bozulmaları, özellikle kutup soğukları henüz tam anlamıyla birikmeden mevsimin erken döneminde meydana geldiğinde ve mücadele edilmesi gereken devasa bir El Nino varken otomatik olarak dondurucu soğuklara dönüşmüyor.
El Nino'nun atmosferi belirli bir yöne iten büyük bir baskın güç olduğunu belirten Lopez Lang, bu etkinin çok güçlü olacağını ve bir miktar soğuk hava görülse bile bunun tipik bir kış mevsiminde beklenenin dışına çıkma ihtimalinin düşük olduğunu düşünüyor.
ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi (NOAA) Kimyasal Bilimler Laboratuvarında araştırma fizikçisi olan Amy Butler da bu görüşe katılıyor. Butler, "Önümüzdeki bir ay boyunca benim için öne çıkan en belirgin özellik, muhtemelen El Nino ile bağlantılı olarak ABD'nin kuzey yarısında sıcak hava görülme ihtimalinin daha yüksek olmasıdır" dedi.
Bazı uzmanlar ise bu görüşe katılmıyor. MIT'den Cohen, El Nino'nun önüne hiçbir şeyin geçemeyeceği durdurulamaz bir yük treni olduğu yönünde bir varsayım bulunduğunu ifade etti. Cohen, El Nino'nun önemli olduğunu ancak soğuk hava yaşanıp yaşanmayacağının kutup girdabının davranışına bağlı olacağını sözlerine ekledi.
Oklahoma Üniversitesinde meteoroloji alanında doçent olan Jason Furtado ise küresel ısınmanın etkisinin de dikkate alınması gerektiğini söyledi. Kış mevsimlerinin yalnızca birkaç on yıl öncesine kıyasla ortalama olarak daha sıcak geçtiğine dikkat çeken Furtado, "Bu durum, olası bir soğuk hava dalgasından bahsederken her şeyin göreceli olduğu anlamına geliyor" diye konuştu.
Atmosferik bir deney
NOAA'dan Butler, bu olayın ardından kutup girdabının yeniden hızla güçlenecek gibi göründüğünü belirterek "Bu bozulmanın kalıcı etkisi pek fazla olmayabilir" dedi. Ancak önümüzdeki dönemde kutup girdabında yeni bozulmalar yaşanabileceği belirtiliyor. Lopez Lang, "Bu kış bir bozulma daha görürsek şaşırmam ve asıl etkilerini hissedeceğimiz olay bir sonraki olabilir" ifadelerini kullandı.
Bu sıra dışı kış mevsimi bilim insanlarına, hava koşullarında kontrolü El Nino'nun mu ele geçirdiğini yoksa kutup girdabının hala hatırı sayılır gücünü gösterip gösteremeyeceğini gözlemleme fırsatı sunacak. Lopez Lang, "Atmosfer kendini adeta bir deneye hazırlıyor. Bunu izlemenin gerçekten heyecan verici olacağını düşünüyorum" dedi.
Emircan MERAL
Genel Yayın Yönetmeni
